Ból głowy spowodowany stosowaniem doustnych leków antykoncepcyjnych lub hormonalnej terapii zastępczej

Ból głowy spowodowany stosowaniem leków hormonalnych jest zjawiskiem częstym, jednak piśmiennictwo na ten temat jest skąpe. Według definicji ICHD-II jest to ból głowy występujący przy regularnym przyjmowaniu doustnych leków antykoncepcyjnych lub hormonalnej terapii zastępczej. Występuje lub znacznie nasila się przy stosowaniu leków hormonalnych przez 3 miesiące i ustępuje w ciągu 3 miesięcy od odstawienia leku.

Ból głowy po produktach spożywczych

Egzogennymi związkami chemicznymi, które często wywołują ból głowy, są azotany i azotyny zawarte w wielu produktach spożywczych; ból występuje w ciągu godziny od spożycia. Wcześniej sądzono, że związki te są obecne głównie w parówkach używanych do produkcji hot dogów, dlatego stosuje się także nazwę hot dog headache.

Kolejną substancją podejrzewaną o wywoływanie bólu głowy, obecną w wielu produktach spożywczych, jest glutaminian sodu. Nieformalna nazwa dolegliwości wywołanych przez glutaminian sodu to „zespół restauracji chińskiej” (chinese restaurant syndrome). Ból głowy występuje w ciągu godziny po spożyciu tej substancji i jest połączony z co najmniej 2 objawami spośród wymienionych:

1. ucisk w klatce piersiowej

2. uczucie ucisku i napięcia w obrębie twarzy

3. uczucie palenia w klatce piersiowej, szyi lub ramionach

4. zaczerwienienie twarzy

5. zawroty głowy

6. dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Glutaminian sodu jest powszechnie stosowanym konserwantem i substancją wzmacniającą oraz poprawiającą smak, dodaje się go do wielu produktów i półproduktów spożywczych.¹² Ze względu na jego znaczną dostępność objawy powstałe po jego spożyciu, np. ból głowy, stają się coraz większym i częściej rozpoznawanym problemem. Freeman¹³ dokonał przeglądu literatury dotyczącej bólu głowy występującego po glutaminianie sodu i stwierdził, że związek ten może być czynnikiem wyzwalającym napad migreny, a także powodować „zespół restauracji chińskiej” opisywany już ponad 40 lat temu. Może też wywołać napad astmy oskrzelowej.

Opisuje się także ból głowy nazywany dietary headache, przypisywany składnikom pożywienia takim jak: fenyloetyloamina, tyramina, aspartam. Ból ten występuje w ciągu 12 h od spożycia danej substancji, a ustępuje do 72 h po spożyciu.

Inne związki i substancje mogące powodować ból głowy

Związki będące źródłem tlenku azotu, takie jak azotyn amylu (składnik rozpuszczalników organicznych, a w przeszłości leków stosowanych w psychiatrii), nitrogliceryna, monoazotan izosorbidu, nitroprusydek sodu, mannitol czy pentaerytrytol mogą być przyczyną powstania bólu głowy łączonego z ich działaniem naczyniorozszerzającym. U osób cierpiących na migrenę substancje te mogą wywoływać napad migreny. Może wystąpić też ból pulsujący obustronnie, głównie w lokalizacji skroniowo-czołowej.

Kolejna grupa związków powodujących ból głowy to inhibitory fosfodiesterazy (leki stosowane w przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc, np. roflumilast, w zaburzeniach wzwodu, np. syldenafil). Ból głowy przypisywany tym związkom jest podobny do innych rodzajów bólu przypisywanych substancjom egzogennym. Typowe jego cechy to obustronna czołowo-skroniowa lokalizacja, pulsujący charakter i nasilanie się pod wpływem aktywności fizycznej. Ból może wystąpić już po pojedynczej dawce związku do 5 dni od przyjęcia i ustępuje do 72 h od zaprzestania stosowania tej substancji.

Histamina czy peptyd związany z genem dla kalcytoniny (CGRP – calcitonin gene related peptide) są substancjami łączonymi patogenetycznie z napadem migrenowego bólu głowy. Ból może wystąpić po jednorazowym spożyciu pokarmu zawierającego te związki (np. dojrzewających serów, kiszonej kapusty, surowych kiełbas, niewłaściwie przechowywanych ryb) lub w wyniku długotrwałego narażenia na nie. Ból głowy przypisywany CGRP (wyzwalany doświadczalnie) występuje po 10 minutach od absorbcji tego związku i może być napadem migreny, klasterowego bólu głowy lub napięciowego bólu głowy.

Ból głowy może występować jako działanie niepożądane wielu leków (co najlepiej jest opisane w charakterystykach produktów leczniczych). Poza wcześniej wymienionymi najbardziej znane leki powodujące ból głowy to atropina, pochodne naparstnicy, disulfiram, hydralazyna, imipramina, nikotyna, nifedypina, nimodypina. Ten ból głowy nie jest dobrze zdefiniowany i nie jest często opisywany w literaturze.

Wiele związków nieorganicznych i organicznych, a także pierwiastków może powodować objawy zatrucia z dominującym objawem bólu głowy. Ważnym czynnikiem, o którym należy wspomnieć, jest tlenek węgla. Ból głowy przypisywany działaniu tlenku węgla, wcześniej nazywany „warehouse workers headache”, związany jest z ostrą intoksykacją tlenkiem węgla lub narażeniem na przewlekłą ekspozycję trwającą >12 h, ustępuje po 72 h od zaprzestania narażenia. Bólowi towarzyszą nudności, wymioty, nieostre widzenie.