Kserostomia to subiektywne uczucie suchości błony śluzowej jamy ustnej. Występuje w wielu jednostkach chorobowych i stanach patologicznych, dlatego stanowi poważne zagadnienie interdyscyplinarne. Dotyczy to także schorzeń z zakresu otolaryngologii. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie zarysu problemu kserostomii z uwzględnieniem patologii otolaryngologiczno-foniatrycznych, sposobów zapobiegania i metod leczenia tego zaburzenia.

Anatomia i fizjologia jamy ustnej

Jama ustna to anatomicznie pierwszy odcinek przewodu pokarmowego. Jest ograniczona od przodu przez wargę dolną i górną, od boków przez policzki, od góry przez podniebienie (twarde oraz miękkie), a od dołu przez dno jamy ustnej. Wyrostki zębodołowe oraz zęby dzielą ją na dwie przestrzenie: przedsionek i jamę ustną właściwą. Jest ona istotnym środowiskiem dla prawidłowego działania całego organizmu ludzkiego ze względu na liczne funkcje, które pełni, tj.:

• trawienną
• oddechową
• artykulacyjną
• obronną
• zmysłową.

Warto podkreślić także udział tzw. artykulatorów (tj. zębów, dziąseł, podniebienia twardego) w tworzeniu właściwego układu dla realizacji poszczególnych głosek. W przypadku zaburzeń anatomicznych może dochodzić m.in. do seplenienia. Ponadto w przypadku niedrożności przewodów nosowych to właśnie jama ustna pełni funkcję korytarza, przez który wdychane powietrze dostaje się do krtani i dalej do dróg oddechowych. Nie można również zapomnieć o procesie połykania, gdyż to właśnie w jamie ustnej zachodzi jego pierwszy etap. Faza ustna trwa 1-1,5 sekundy i polega na świadomym przygotowaniu i formowaniu kęsa pokarmowego poprzez:

• rozdrobnienie i wymieszanie ze śliną treści pokarmowej
• przemieszczenie kęsa do okolicy łuków podniebienno-językowych dzięki ruchom języka.

Odruch połykania jest wywoływany przez łuki podniebienno-językowe, nasadę języka, dołki językowo-nagłośniowe, tylną ścianę gardła (z wyjątkiem chrząstki pierścieniowatej), nagłośnię oraz fałdy nalewkowo-nagłośniowe. Za funkcję ochronną, która zapobiega przedwczesnemu przedostaniu się pokarmu do gardła, odpowiada uniesienie nasady z jednoczesnym obniżeniem trzonu języka. Kolejnym etapem jest faza gardłowa, która odbywa się już niezależnie od naszej woli.

Najważniejszą rolę w zachowaniu homeostazy w obszarze jamy ustnej odgrywa ślina. Jest ona produkowana w gruczołach ślinowych (w 6 dużych, parzystych – odpowiadają za 90% produkcji śliny, oraz w 200-400 małych, nieparzystych – pozostałe 10%). Ślina...