Psychologia
Niefarmakologiczne metody leczenia zaburzeń snu w chorobach somatycznych – część 1
dr n. med., mgr psychologii Klaudia Tabała
- Dwuprocesowy model snu według Aleksandra Borbély’ego
- Wpływ zaburzeń snu na rozwój i przebieg chorób i odwrotnie – jak schorzenia mogą pogarszać jakość snu
- Jak uzyskać zdrowy sen – zasady, których należy przestrzegać
Sen to złożony, dynamiczny stan fizjologiczny, który wchodzi w bezpośrednie, dwukierunkowe interakcje z niemal każdym układem organizmu. Pozostaje w ścisłej, dwukierunkowej zależności ze zdrowiem psychicznym i somatycznym. Problemy ze snem mogą być zarówno objawem choroby podstawowej, jak i bezpośrednim czynnikiem przyczyniającym się do jej rozwoju lub progresji. Ignorowanie problemów ze snem u pacjenta obciążonego somatycznie prowadzi do istotnego pogorszenia rokowania w wielu jednostkach chorobowych.
Neurobiologia i psychofizjologia snu
Aby zrozumieć, dlaczego interwencje psychologiczne i behawioralne wykazują tak wysoką skuteczność w leczeniu zaburzeń snu, najpierw należy przyjrzeć się dwóm fundamentalnym procesom regulacyjnym opisanym w modelu dwuprocesowym Aleksandra Borbély’ego (ryc. 1)1.
Proces S: homeostatyczny napęd do snu
Reprezentuje biologiczny „głód snu” – senność/ciśnienie na sen/presję snu. Od momentu porannego przebudzenia w trakcie każdej godziny naszej aktywności w mózgowiu dochodzi do liniowej akumulacji adenozyny. Narastanie stężenia adenozyny stanowi jeden z najlepiej poznanych mechanizmów odpowiedzialnych za homeostatyczny napęd snu. Im dłużej pacjent czuwa i im bardziej jest aktywny, tym wyższe jest stężenie adenozyny, co generuje naturalne ciśnienie snu. Podczas snu dochodzi do zmniejszenia jej stężenia.
Proces C: okołodobowy rytm czuwania
Regulowany przez wewnętrzny zegar biologiczny zlokalizowany w jądrach nadskrzyżowaniowych (SCN – suprachiasmatic nucleus) podwzgórza. Działa on niezależnie od procesu homeostatycznego. W ciągu dnia wysyła sygnały promujące czuwanie, a wieczorem reguluje wydzielanie melatoniny przez szyszynkę. Proces C potrzebuje stałej synchronizacji ze środowiskiem zewnętrznym za pomocą tzw. dawców czasu (Zeitgebers). Najsilniejszym z nich jest światło słoneczne docierające do siatkówki oka, ale rolę odgrywają również pory posiłków, interakcje społeczne oraz stałe godziny aktywności fizycznej. Dane o natężeniu światła są przekazywane do SCN za pomocą światłoczułych komórek siatkówki (ipRGCs – intrinsically photosensitive retinal ganglion cells).
Choć zarówno proces S, jak i proces C są uwarunkowane biologicznie, to zachowanie pacjenta decyduje o tym, czy będą one ze sobą współdziałać i czy będą wspierać optymalne funkcjonowanie. Jeśli pacjent cierpiący na chorobę somatyczną z powodu złego samopoczucia spędza cały dzień w łóżku, drzemiąc lub po prostu leżąc:
- spowalnia proces S: nie pozwala na nagromadzenie odpowiedniej ilości adenozyny; wieczorem homeostatyczna presja na sen jest niewystarczająca
- rozregulowuje proces C: brak ekspozycji na jasne światło poranne i brak aktywności w ciągu dnia sprawiają, że jądra nadskrzyżowaniowe nie mają klarownych środowiskowych informacji o porze dnia i nocy.
W efekcie pacjent próbuje zasnąć w momencie, gdy oba te procesy działają przeciwko niemu. Interwencja polega na wprowadzeniu zmian w zachowaniu, które umożliwiają ponowną synchronizację procesu homeostatycznego z rytmem okołodobowym.
