Nowotwory w populacji pediatrycznej zaliczane są do chorób rzadkich. Szacuje się, że w Polsce rocznie ustala się do 1200 nowych rozpoznań onkologicznych u dzieci i młodzieży. Przyczyna nowotworu, zwłaszcza występującego u dziecka, nie zawsze jest poznana. W ciągu ostatnich dziesięcioleci coraz większego znaczenia upatruje się w genetycznym podłożu tych chorób, określając je mianem zespołów predyspozycji do nowotworów. Dotknięci nimi pacjenci wymagają czujnego nadzoru onkologicznego, dlatego w niniejszej publikacji podsumowujemy dane z badania podmiotowego i przedmiotowego mogące sugerować takie rozpoznanie.

Początki genetyki onkologicznej

Na początku lat 70. XX wieku Alfred G. Knudson na podstawie obserwacji 48 dzieci z siatkówczakiem płodowym (retinoblastoma) opracował teorię dwóch uderzeń (two-hit theory). Jej istotą jest konieczność wystąpienia dwóch mutacji prowadzących do inaktywacji obu alleli genu supresorowego nowotworu, co w konsekwencji jest przyczyną choroby. W dziedzicznej postaci retinoblastoma pierwsza z mutacji jest przekazywana przez komórkę germinalną, a do drugiej dochodzi w okresie wczesnodziecięcym w komórkach somatycznych. Natomiast w przypadku niedziedzicznej postaci retinoblastoma obie mutacje występują w komórkach somatycznych¹. Autor rozszerzył później swoją teorię, obejmując nią również nerwiaka zarodkowego (neuroblastoma), guza chromochłonnego (pheochromocytoma) i guza Wilmsa (nephroblastoma)^2,3. Dzięki swojej pracy został uznany za ojca dziedzicznej predyspozycji do nowotworów i genetyki onkologicznej.

Dane kliniczne mogące sugerować genetyczne podłoże nowotworu

Dotychczas opracowane kwestionariusze (m.in. MIPOGG, Jongmans)

Współcześni badacze opisując przypadki, w których można podejrzewać występowanie zespołu predyspozycji do nowotworu, wskazują m.in. na wcześniejszy wiek zachorowania w przypadku zidentyfikowania znanego podłoża genetycznego choroby w porównaniu z osobami, u których nie wykryto (często dziedzicznej) mutacji – to spostrzeżenie pokrywa się z obserwacjami Knudsona. Poza tym w formularzach mających określić, u których pacjentów należy przeprowadzić diagnostykę w kierunku współwystępowania zespołu predyspozycji do nowotworu, wymieniają również^4,5:

• obustronny lub wieloogniskowy nowotwór pierwotny
• wystąpienie 2 lub więcej nowotworów, z których przynajmniej jeden zdiagnozowano w wieku poniżej 18 lat (wykluczając te rozwijające się na skutek leczenia onkologicznego)
• obciążony wywiad rodzinny:
  • bliski krewny (rodzic, rodzeństwo, dziadkowie, rodzeństwo rodziców, kuzynostwo) z nowotworem zdiagnozowanym w wieku poniżej 18 lat lub z tym samym typem nowotworu czy zajętym organem niezależnie od wieku
  • jeden z rodziców, brat lub siostra ze zdiagnozowanym nowotworem w wieku poniżej 50 lat
  • 2 lub więcej krewnych (z tej samej linii) ze zdiagnozowanym nowotworem w wieku poniżej 50 lat
  • zespół predyspozycji do nowotworu występujący w rodzinie
• rozpoznanie konkretnego typu nowotworu (m.in.: młodzieńczej białaczki mielomonocytowej [JMML – juvenile myelomonocytic leukemia], schwannoma, nowotworów wywodzących się z komórek pochodzenia embrionalnego, takich jak: hemangioblastoma, hepatoblastoma, medulloblastoma, pineoblastoma, pituitary blastoma, pleuropulmonary blastoma, retinoblastoma) lub nowotworu typowego dla dorosłych (np. raka jelita grubego, raka jajnika)
• współwystępowanie u pacjenta onkologicznego:
  • wad rozwojowych
  • cech dysmorficznych
  • niepełnosprawności intelektualnej
  • niskorosłości lub nadmiernego wzrostu
  • objawów skórnych (np. plam typu café au lait, zmian pigmentacji, fotowrażliwości)
  • odchyleń hematologicznych niebędących następstwem leczenia (takich jak: niedokrwistość, małopłytkowość, leukopenia czy neutropenia)
  • niedoborów odporności
• nadmierną i nieadekwatną toksyczność podjętego leczenia.