Zaburzenia rytmów okołodobowych
Zespoły przesunięcia czasowego (jet lag): skutki zdrowotne i profilaktyka
prof. dr hab. n. farm. Jolanta B. Zawilska
- Rytmy biologiczne
- Współczesny styl życia a zaburzenia rytmów okołodobowych
- Zaburzenia synchronizacji między zegarami biologicznymi
- Travel jet lag i społeczny jet lag
Travel jet lag to przejściowe zaburzenie rytmów okołodobowych występujące u osób odbywających podróże lotnicze, podczas których w krótkim czasie pokonują one kilka stref czasowych. Adaptację do nowej strefy czasowej mogą ułatwić: przesunięcie pory snu w kierunku strefy docelowego miejsca podróży, odpowiednio dobrana ekspozycja na światło oraz melatonina zastosowana o określonej porze dnia. Leki/związki psychostymulujące oraz leki nasenne ułatwiają funkcjonowanie w ciągu dnia i zasypianie w nocy, nie wpływają natomiast na zaburzoną rytmikę okołodobową. Z kolei społeczny jet lag (SJL – social jet lag) to zaburzenie rytmu sen–czuwanie w wyniku niedopasowania harmonogramów aktywności oraz snu w dniach zajęć szkolnych/pracy i dniach wolnych. Najbardziej nasilone objawy SJL występują u nastolatków. Oprócz chronicznego niedoboru snu i negatywnego wpływu na jego jakość SJL prowadzi do pogorszenia wyników w nauce i efektywności w pracy, zaburzeń psychosomatycznych, a także zwiększa ryzyko palenia papierosów i picia alkoholu.
Rytmy biologiczne
Ruchy rotacyjne Ziemi – obrót planety dookoła własnej osi oraz obieg Ziemi wokół Słońca – pociągają za sobą dobrze nam znane zjawiska następstwa dnia i nocy oraz pór roku. Dobowe i sezonowe zmiany środowiska naturalnego wywierają ogromny wpływ na organizmy żywe oraz wymuszają cykliczne dostosowywanie się procesów fizjologicznych, biochemicznych i behawioralnych do zmian zachodzących w naturze. Takie regularnie powtarzające się zmiany nasilenia procesów życiowych określa się mianem rytmów biologicznych (biorytmów), a u ich podłoża leży praca wewnętrznych zegarów biologicznych. Aby zapewnić koordynację zachowania i procesów fizjologicznych z odpowiednią porą dnia lub roku, rytmy biologiczne są powiązane (zsynchronizowane) z bodźcami środowiskowymi1.
Rytmy biologiczne z reguły mają charakter sinusoidalny. Podstawowe parametry rytmu biologicznego to:
- okres – czas, w którym powtarzają się określone procesy fizjologiczne lub zmiany w zachowaniu organizmu
- faza – część cyklu, w której zachodzą konkretne procesy fizjologiczne (np. najwyższe lub najniższe stężenie hormonu, temperatura ciała, stan czuwania/snu)
- amplituda.
W oparciu o długość pełnego cyklu wyróżniamy trzy podstawowe rodzaje rytmów biologicznych:
- cirkadialne (okołodobowe; ang. circadian, z łac. circa – około, dies – dzień), które przebiegają w cyklach trwających około 24 godz.
- ultradialne z okresem rytmu <24 godz. (np. rytm pracy serca)
- infradialne z okresem rytmu >24 godz. (np. miesięczne – rytm menstruacyjny; okołoroczne – zmiany masy ciała, ilości spożywanego pokarmu, aktywności rozrodczej w ciągu roku, sezonowe migracje zwierząt)1.
