Zaburzenia dysocjacyjne, zgodnie z klasyfikacjami DSM-5 i ICD-11, obejmują grupę zaburzeń charakteryzujących się zakłóceniami integracji świadomości, pamięci, tożsamości, percepcji oraz kontroli zachowania^1,2. W praktyce klinicznej są one silnie powiązane z doświadczeniem traumy wczesnodziecięcej, przewlekłego stresu relacyjnego i złożonych postaci zaburzeń potraumatycznych^3-5.

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT – cognitive behavioral therapy) ma ugruntowaną pozycję w leczeniu wielu zaburzeń psychicznych, jednak jej zastosowanie w zaburzeniach dysocjacyjnych bywa przedmiotem dyskusji. Wynika to m.in. z braku jednego ustandaryzowanego protokołu terapeutycznego oraz z obaw dotyczących potencjalnego ryzyka destabilizacji pacjentów w toku intensywnych interwencji poznawczych lub ekspozycyjnych^3,6. Celem niniejszego artykułu jest odpowiedź na pytanie, czy i w jakim zakresie CBT może być skuteczną metodą leczenia zaburzeń dysocjacyjnych, przy jednoczesnym uwzględnieniu jej ograniczeń oraz ewentualnych modyfikacji dostosowanych do specyfiki tej grupy klinicznej.

Zaburzenia dysocjacyjne jako wyzwanie dla klasycznego modelu CBT

Klasyczny model CBT zakłada względnie stabilne poczucie tożsamości, ciągłość świadomości oraz możliwość refleksyjnego dostępu do myśli automatycznych. W przypadku pacjentów z zaburzeniami dysocjacyjnymi założenia te często nie są do końca spełnione, co wiąże się z fragmentacją świadomości, amnezją dysocjacyjną, epizodami depersonalizacji i derealizacji oraz zmiennością stanów świadomości istotnie utrudniających klasyczną pracę poznawczą^1,7,8.

Dodatkowym wyzwaniem klinicznym jest znaczna deregulacja emocjonalna oraz wysoka reaktywność autonomicznego układu nerwowego. Objawy dysocjacyjne mogą pełnić funkcję wtórnego mechanizmu regulacyjnego chroniącego jednostkę przed nadmiernym pobudzeniem afektywnym^4,9. W takich warunkach próby bezpośredniej ekspozycji lub intensywnej restrukturyzacji poznawczej, podejmowane bez wcześniejszej stabilizacji, mogą wiązać się z nasileniem objawów lub pogłębieniem dysocjacji^3,6.