Kostnienie heterotopowe (HO – heterotopic ossification; myositis ossificans) to tworzenie kości pozaszkieletowej w mięśniach szkieletowych i tkankach miękkich. Pojawienie się HO może być skutkiem zaburzeń genetycznych lub choroby nabytej. Najczęściej występują nabyte kostnienia okołostawowe. Ich przyczyną są uszkodzenia urazowe, chemiczne i termiczne. Mogą być też powikłaniem przebytego leczenia operacyjnego w obrębie narządu ruchu. Oddzielną grupę kostnień nabytych stanowią skostnienia okołostawowe, które występują u osób z zaburzeniami neurologicznymi, głównie po uszkodzeniu mózgu lub rdzenia kręgowego. Te zaburzenia nazywamy neurogennymi skostnieniami okołostawowymi (NHO – neurogenic heterotopic ossifications).

Najczęściej do powikłania w postaci skostnień w obrębie tkanki mięśniowej lub łącznej dochodzi na skutek bezpośredniego lub operacyjnego urazu kości, czyli przebytego złamania, albo operacji naprawczej stawu (zazwyczaj jest to całkowita alloplastyka biodra [THA – total hip arthroplasty]). Skostnienia w obrębie mięśni mogą się pojawić także po chirurgicznym leczeniu w obrębie miednicy lub stawu łokciowego. Występowanie kostnienia heterotopowego sięga nawet 50% u pacjentów ze złamaniem kości udowej. Wszystkie te zmiany o charakterze skostnień zaczynają się rozwijać w ciągu kilku tygodni od zadziałania czynnika pierwotnego, czyli urazu bądź interwencji chirurgicznej.

Według Camposa da Paz NHO występują u 27% osób po urazie rdzenia kręgowego. Zaawansowanie tych zmian ma różne nasilenie, ale zaobserwowano, że u 20% tych chorych w wyniku NHO doszło do poważnych zaburzeń ruchomości stawów i znacznego utrudnienia funkcjonowania¹. Na podstawie literatury dotyczącej NHO można wnioskować o jeszcze większym odsetku tych powikłań u osób po urazie rdzenia kręgowego.

W Mazowieckim Centrum Rehabilitacji STOCER w Konstan­cinie-Jeziornie (które w czasie trwania badań nosiło nazwę Stołeczne Centrum Rehabilitacji, a od 1982 roku Centrum Rehabilitacji im. prof. Mariana Weissa) w latach 1965-1996 leczono 3533 chorych przyjętych bezpośrednio po urazie kręgosłupa z zaburzeniami neurologicznymi. W tej grupie u 7% osób występowało powikłanie w postaci NHO. Pacjentów tych przyjęto do szpitala w okresie ostrym pourazowym. Prowadzono u nich leczenie operacyjne lub zachowawcze z uwagi na uraz kręgosłupa, a następnie usprawniano. Pobyt na oddziale trwał średnio 3 miesiące po urazie odcinka lędźwiowego i piersiowego oraz 6 miesięcy po urazie odcinka szyjnego. W tym czasie mogliśmy rozpoznać tworzenie się skostnień okołostawowych. Najczęściej NHO dotyczyło okolic stawów biodrowych. Były to zmiany obustronne i rozwijały się u około 80% chorych. Rzadziej stwierdzaliśmy zmiany jednostronne okolic bioder i sporadycznie zmiany w obrębie kolan.