Funkcje poznawcze a cicha progresja stwardnienia rozsianego
dr n. med. Arkadiusz Stęposz
- Cicha progresja (PIRA – progression independent of relapse activity) w stwardnieniu rozsianym (SM – sclerosis multiplex) stanowi zjawisko o kluczowym znaczeniu klinicznym, które przez wiele lat pozostawało niedoceniane, ponieważ nie wiązało się z rzutami ani spektakularnymi objawami neurologicznymi. Niniejszy artykuł poświęcono omówieniu towarzyszących mu procesów neurodegeneracyjnych, które wpływają na funkcje nie tylko motoryczne, lecz także poznawcze
Stwardnienie rozsiane jest przewlekłą chorobą ośrodkowego układu nerwowego (OUN), w której oprócz toczących się procesów zapalnych (czego kliniczną manifestacją są m.in. zaostrzenia choroby) istotne znaczenie ma stopniowe narastanie niesprawności, niezależne od rzutów. Zjawisko to – określane jako cicha progresja – przez wiele lat pozostawało niedoceniane. W ostatnim czasie rośnie zainteresowanie rolą funkcji poznawczych jako wczesnego i czułego wskaźnika tej ukrytej progresji.
Funkcje poznawcze w przebiegu stwardnienia rozsianego
Zaburzenia funkcji poznawczych należą do jednych z najczęstszych i najbardziej obciążających objawów SM. Dotyczą one nawet 40-70% pacjentów i mogą pojawiać się już we wczesnych stadiach choroby, często pozostając niewidoczne w rutynowej ocenie opartej na Expanded Disability Status Scale (EDSS)1. U wielu chorych pierwsze problemy dotyczą spowolnienia prędkości przetwarzania informacji, co można uchwycić za pomocą prostych testów, takich jak Symbol Digit Modalities Test (SDMT). Trudności te bywają niezauważane zarówno przez lekarza, jak i samego pacjenta – dopóki nie zaczną przekładać się na codzienne funkcjonowanie.
Stopniowo mogą się pojawiać także zaburzenia pamięci roboczej, osłabienie funkcji wykonawczych i problemy z koncentracją uwagi. W badaniach obrazowych szczególnie często obserwuje się zanik kory mózgowej w obrębie płatów czołowych i skroniowych, uszkodzenia hipokampu odpowiedzialnego za pamięć oraz rozlane zmiany w istocie białej, w tym w spoidle wielkim, które zakłócają integrację informacji w sieciach neuronalnych2.
Konsekwencje kliniczne tych zaburzeń są znaczące – deficyty poznawcze wpływają na jakość życia, ograniczają zdolność do pracy zawodowej i podejmowania obowiązków społecznych, a także mogą utrudniać przestrzeganie zaleceń terapeutycznych. Co ważne, ich obecność nie zawsze idzie w parze z narastaniem niesprawności ruchowej. Nierzadko to właśnie problemy z pamięcią, uwagą i szybkością myślenia stanowią jeden z pierwszych sygnałów cichej progresji SM.
