Temat numeru
Biegunka u pacjenta w trakcie chemioterapii
Kiedy leczyć objawowo, a kiedy modyfikować leczenie onkologiczne?
lek. Tomasz Kukliński¹
dr n. med. Damian Mojsak²
dr n. med. Beata Kuklińska¹
dr n. med. Konrad Zaręba³
- Artykuł koncentruje się na lekach o najwyższym potencjale wywołania biegunki i największym znaczeniu klinicznym – 5-fluorouracylu (5-FU), kapecytabinie i irynotekanie, dla których są dostępne ustrukturyzowane algorytmy postępowania. Inne cytostatyki mogą wywoływać biegunkę jako działanie niepożądane, rzadziej jednak w stopniu wymagającym modyfikacji schematu onkologicznego i nie mają specjalnych wytycznych w tym zakresie
Biegunka indukowana chemioterapią (CID – chemotherapy-induced diarrhea) należy do najczęstszych i potencjalnie zagrażających życiu działań niepożądanych związanych z terapią onkologiczną. Dotyczy to 50-80% pacjentów leczonych fluoropirymidynami lub irynotekanem, a ciężkie powikłania (stopień III-IV wg powszechnej klasyfikacji działań niepożądanych [CTCAE – Common Terminology Criteria for Adverse Events] v6) nawet 30%. W tym artykule omówiono patofizjologię CID, stratyfikację ryzyka, postępowanie objawowe w zależności od stopnia nasilenia oraz kluczowe zasady modyfikacji leczenia onkologicznego
Definicja i epidemiologia
Zgodnie z definicją World Health Organization (WHO) biegunka to oddawanie co najmniej 3 luźnych lub wodnistych stolców na dobę. W zależności od czasu trwania dzieli się ją na:
- ostrą (≤14 dni)
- przetrwałą (14-30 dni)
- przewlekłą (>30 dni).
W pojęciu onkologicznym termin „biegunka indukowana chemioterapią” bywa szerzej rozumiany: jako wywołana przez dowolny składnik leczenia przeciwnowotworowego typu cytostatyki, leki ukierunkowane molekularnie, immunoterapia lub radioterapia (RTH – radiotherapy). W niniejszym artykule skoncentrowano się na CID związanej z klasyczną chemioterapią (CTH – chemotherapy) cytotoksyczną.
Biegunka indukowana chemioterapią może wystąpić u 50-80% leczonych schematami zawierającymi fluoropirymidyny lub irynotekan. Ciężką, zagrażającą życiu biegunkę (stopień III-IV) stwierdza się u blisko 30% chorych poddanych CTH. Biegunka jest istotną przyczyną hospitalizacji, redukcji dawek, opóźnień kolejnych cykli oraz pośrednio pogorszenia wyników terapii onkologicznej.
Patofizjologia biegunki w trakcie chemioterapii
Komórki nabłonka jelitowego charakteryzują się wysokim potencjałem mitotycznym, co czyni je szczególnie wrażliwymi na działanie leków cytotoksycznych. Wyróżnia się kilka głównych mechanizmów patofizjologicznych:
- uszkodzenie nabłonka jelitowego i zwiększenie przepuszczalności bariery jelitowej – prowadzi do zaburzenia wchłaniania elektrolitów i wody (biegunka sekrecyjna i osmotyczna)
- stymulacja cholinergiczna – mechanizm typowy dla ostrej biegunki poirynotekanowej; powoduje zwiększenie perystaltyki (hipermotility) przewodu pokarmowego z towarzyszącymi objawami cholinergicznymi
- zaburzenie perystaltyki jelit – zmieniony czas pasażu jelitowego skutkuje nieprawidłowym wchłanianiem
- zaburzenia mikrobioty jelitowej – cytostatyki powodują dysbakteriozę, co może nasilać biegunkę i zwiększać ryzyko zakażeń oportunistycznych
- neutropeniczne zapalenie jelit (neutropenic enterocolitis) – poważne powikłanie wymagające pilnego leczenia.
