Listeria monocytogenes jest Gram(+) pałeczką należącą do rodziny Corynebacteriaceae. Drobnoustrój ten jest szeroko rozpowszechniony w środowisku naturalnym – izoluje się go z gleby, rozkładających się resztek roślinnych, ścieków oraz odchodów zwierzęcych i ludzkich. Bakteria charakteryzuje się znaczną odpornością na czynniki środowiskowe oraz zdolnością do wzrostu w temperaturze 3-45°C, co sprzyja jej przetrwaniu w produktach przechowywanych w warunkach chłodniczych. Inaktywacja drobnoustroju następuje podczas obróbki termicznej żywności, takiej jak gotowanie lub pasteryzacja.

Listeria monocytogenes jest patogenem fakultatywnie wewnątrzkomórkowym, zdolnym do wnikania, namnażania się i szerzenia w komórkach nabłonka jelitowego, śródbłonka naczyń oraz trofoblastu. Do zakażenia dochodzi najczęściej drogą pokarmową po zjedzeniu surowych produktów, takich jak:

• niepasteryzowane mleko, sery miękkie/pleśniowe (brie, camembert, feta)
• surowe, wędzone ryby (np. wędzony łosoś)
• surowe mięso, wędliny, produkty garmażeryjne
• surowe warzywa i owoce
• mrożonki, lody.

Szacuje się, że około 5% populacji może być bezobjawowymi nosicielami tej bakterii. U osób immunokompetentnych infekcja przebiega zazwyczaj łagodnie lub bezobjawowo i ma samoograniczający się charakter. W grupach podwyższonego ryzyka – obejmujących osoby w podeszłym wieku, pacjentów z obniżoną odpornością, kobiety w ciąży oraz noworodki – zakażenie może jednak przyjąć postać inwazyjną. Objawowa listerioza może wystąpić również u dzieci, przy czym im są młodsze, tym większe jest ryzyko cięższego przebiegu zakażenia nawet u dzieci bez współistniejących chorób czy poddanych immunosupresji.