lek. Marta Szymankiewicz

lek. Magdalena Lichota

lek. Valeryia Melnikava

dr n. med. Katarzyna Bliźniewska-Kowalska

Depresja stanowi przewlekłe zaburzenie, które według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO – World Health Organization) dotyka ponad 300 mln osób na świecie. Poważnym wyzwaniem klinicznym pozostaje fakt, że blisko połowa pacjentów cierpiących na epizody ciężkiej depresji nie osiąga remisji po zastosowaniu standardowej farmakoterapii^1,2. Prowadzi to do rozwoju depresji opornej na leczenie (TRD – treatment-resistant depression), którą zgodnie z kryteriami amerykańskiej Agencji ds. Żywności i Leków (FDA – Food and Drug Administration) definiuje się jako brak odpowiedzi klinicznej na co najmniej dwie prawidłowo przeprowadzone próby leczenia przeciwdepresyjnego¹. TRD wiąże się nie tylko z obniżeniem jakości życia pacjentów, lecz także z ich głęboką dezadaptacją społeczną oraz istotnym obciążeniem systemów opieki zdrowotnej².

Obecne opcje terapeutyczne w TRD są ograniczone, a dopuszczenie regulacyjne uzyskało jedynie kilka preparatów. Wśród nich kluczową rolę odgrywa esketamina podawana donosowo, która wymaga jednak systematycznych wizyt w placówkach medycznych oraz nadzoru personelu³. W związku z tym wciąż istnieje wyraźne, niezaspokojone zapotrzebowanie na bezpieczne i skuteczne metody leczenia, charakteryzujące się szybkim początkiem działania oraz zdolnością do indukowania trwałej remisji.

W ostatnich latach uwaga środowiska naukowego skoncentrowała się na substancjach psychodelicznych jako potencjalnych lekach przeciwdepresyjnych nowej generacji. Dane kliniczne sugerują, że psylocybina, N,N-dimetylotryptamina (DMT) oraz mebufotenina (5-MeO-DMT) mogą wywoływać gwałtowną i istotną klinicznie redukcję objawów depresji^4-6.

Na szczególną uwagę zasługują tzw. krótko działające tryptaminy (short-acting tryptamines), charakteryzujące się błyskawicznym metabolizmem w organizmie, co przekłada się na bardzo krótki czas trwania efektów psychoaktywnych (zwykle od 5 do 30 minut). W psychiatrii termin ten odnosi się przede wszystkim do wspomnianych powyżej DMT oraz 5-MeO-DMT. Ich główną cechą jest to, że są rozkładane przez enzymy zwane monoaminooksydazami (MAO) niemal natychmiast po dostaniu się do krwiobiegu⁷. Dla kontrastu czas działania innej znanej tryptaminy – psylocybiny – jest znacznie dłuższy i trwa do 4-6, a niekiedy nawet 8 godzin⁴. Ze względu na strukturę podobną do serotoniny tryptaminy oddziałują z receptorami serotoninowymi (5-HT).

DMT jest powszechnym alkaloidem roślinnym (np. Mimosa hostilis) i kluczowym komponentem psychoaktywnym wywaru ayahuasca. Jej działanie opiera się głównie na modulacji receptora 5-HT_2A, co skutkuje intensywnymi halucynacjami wzrokowymi. Z kolei 5-MeO-DMT, występująca m.in. w wydzielinie gruczołów jadowych ropuch, to nieselektywny agonista receptorów serotoninowych o wysokim powinowactwie do receptora 5-HT_1A. Wyjątkowo krótki czas działania 5-MeO-DMT przy podaniu wziewnym stanowi istotną zaletę logistyczną, ułatwiającą potencjalną implementację tej substancji w procedurach klinicznych (tab. 1)^7,8.

Tabela 1. Porównanie podstawowych właściwości DMT i 5-MeO-DMT

W marcu 2026 r. na łamach „JAMA Psychiatry” opublikowano wyniki randomizowanego, podwójnie zaślepionego badania fazy IIb, kontrolowanego placebo, w którym oceniano skuteczność i bezpieczeństwo preparatu GH001 – syntetycznej, wziewnej postaci 5-MeO-DMT – u pacjentów z TRD⁶.

Celem artykułu jest przedstawienie roli krótko działających tryptamin jako nowej klasy substancji psychoaktywnych, mogących wypełnić lukę w leczeniu TRD. W pracy dokonano przeglądu najnowszych dowodów naukowych dotyczących 5-MeO-DMT i DMT, analizując nie tylko ich profil farmakodynamiczny, lecz także praktyczne aspekty implementacji w ramach nowoczesnych protokołów psychiatrycznych. Artykuł rzuca światło na to, jak unikalna farmakokinetyka tych związków może zrewolucjonizować opiekę nad pacjentem, oferując efekty terapeutyczne przy znacznym skróceniu czasu trwania sesji.

DMT w leczeniu depresji – od badań eksperymentalnych do zastosowań klinicznych

Badania kliniczne nad zastosowaniem N,N-dimetylotryp-taminy (DMT) w leczeniu depresji wskazują na jej potencjał terapeutyczny, jednak dostępne dane pochodzą z badań wczesnych faz obejmujących niewielkie grupy badawcze. Najlepiej przebadanym i scharakteryzowanym modelem zastosowania DMT jest podanie drogą dożylną, która była pierwszą badaną formą podania DMT ze względu na możliwość precyzyjnej kontroli dawki oraz farmakokinetyki^9,10. Przeprowadzone badania dostarczyły informacji dotyczących bezpieczeństwa, mechanizmu działania i potencjalnych efektów terapeutycznych⁹.

W badaniach I fazy początek działania po dożylnym podaniu DMT obserwowano zwykle w ciągu 1-2 minut od rozpoczęcia infuzji. Maksymalne stężenie w osoczu jest osiągane niemalże natychmiast, a okres półtrwania wynosi ok. 15 minut^9,10. Wykazano, że w odróżnieniu od waporyzowanej formy DMT postać dożylna daje możliwość modulowania intensywności doświadczenia psychodelicznego poprzez wydłużoną infuzję, w wyniku czego otrzymuje się stabilniejszy i bardziej przewidywalny przebieg zmian w świadomości. Jest to istotne w kontekście dostosowania intensywności doświadczeń do indywidualnych potrzeb pacjenta¹¹.

W zakresie bezpieczeństwa w badaniach I fazy przeprowadzonych wśród zdrowych ochotników wykazano, że dożylna postać DMT jest dobrze tolerowana; nie odnotowano poważnych działań niepożądanych lub trwałych zaburzeń psychicznych związanych z jej stosowaniem⁹. Najczęstszymi objawami ubocznymi były: reakcja w miejscu wprowadzenia cewnika do infuzji, wzrost ciśnienia tętniczego i tętna, zaburzenia snu, nudności, ból i zawroty głowy oraz krótkotrwały lęk⁹. Ustępowały one wraz ze spadkiem stężenia substancji w osoczu^9,10.

W ocenie skuteczności klinicznej najbardziej zaawansowane dane dotyczą dożylnego stosowania DMT w leczeniu umiarkowanej i ciężkiej postaci dużej depresji (MDD – major depressive disorder). W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu klinicznym fazy IIa wykazano, że jednorazowa infuzja DMT prowadzi do istotnej statystycznie redukcji objawów depresyjnych w porównaniu z placebo¹². Efekt terapeutyczny pojawiał się szybko, w ciągu pierwszych dni po podaniu¹².

W badaniu oceniano zmianę nasilenia objawów depresyjnych mierzoną skalą MADRS (Montgomery-Åsberg Depression Rating Scale) po 2 tygodniach od podania substancji. Uczestnicy, którzy otrzymali DMT, wykazywali istotnie większą redukcję objawów w porównaniu z otrzymującymi placebo. Średnia różnica w wyniku MADRS wynosiła –7,35 pkt (95% przedział ufności [CI – confidence interval] od –13,62 do –1,08; p = 0,023; d = 0,82). Efekt terapeutyczny pojawiał się już po tygodniu od infuzji i utrzymywał w obserwacji długoterminowej nawet do 3 miesięcy¹².