Przez wiele dekad dyskutowano, czy efekt Wertera w ogóle istnieje, a jeśli tak – to jakie ma znaczenie. Dziś jego występowanie nie budzi już wątpliwości, rozwinięto także strategie ograniczania towarzyszących mu skutków. Dynamiczne zmiany w dziedzinie technologii informacyjnych każą jednak ponownie zapytać, czy dotychczasowe rozumienie tego zjawiska oraz stosowane modele prewencji są wystarczające.

Przez dłuższy czas efekt Wertera traktowano głównie w kategoriach prostego schematu bodziec–reakcja, koncentrując się na modyfikacji przekazu. Obecnie jednak liczba bodźców gwałtownie rośnie, a możliwość wpływania na nie jest coraz bardziej ograniczona. To dobry moment, by zweryfikować pierwotne założenia i zastanowić się, jak lepiej dostosować działania do skali współczesnego zagrożenia^1,2.

Geneza efektu Wertera

Efekt Wertera odnosi się do wzrostu liczby samobójstw następujących po szeroko nagłośnionym samobójstwie. Termin ten nawiązuje do powieści Johanna Wolfganga Goethego z 1774 r. pt. „Cierpienia młodego Wertera”, opowiadającej o nieszczęśliwej miłości i duchowych rozterkach tytułowego bohatera, które prowadzą go do targnięcia się na własne życie. Dzieło szybko zyskało popularność w Europie, a czytelnicy silnie identyfikowali się z protagonistą, do czego przyczyniło się także ujęcie jego doświadczeń, uczuć i myśli w formie listów. Ta identyfikacja skłaniała do naśladowania zarówno zachowań, jak i wyglądu bohatera – pojawił się nawet „mundur Weltschmerzera” (niebieski frak, żółta kamizelka, nankinowe spodnie i wysokie buty). Szczególnie dramatyczny wymiar miały przypadki naśladownictwa przekładające się na zachowania samobójcze, na co wskazują historyczne doniesienia. Zaniepokojone tym zjawiskiem władze Danii, Saksonii i Mediolanu zakazały nawet lektury książki. Sam Goethe wyraził żal, że w niektórych przypadkach fikcja literacka została przekształcona w rzeczywistość³.

Podłoże psychopatologiczne zjawiska

Jednym z najczęściej przywoływanych wyjaśnień efektu Wertera jest teoria społecznego uczenia się Alberta Bandury. Zakłada ona, że zachowania mogą być nabywane poprzez modelowanie, czyli obserwację i naśladowanie innych. Kluczową rolę odgrywa w tym...

Alternatywne ujęcie przedstawia koncepcja anomii Émile’a Durkheima. Anomia, rozumiana jako rozpad lub osłabienie norm społecznych w wyniku gwałtownych zmian (np. wojny, kryzysów ekonomicznych), sprzyja dezorientacji i trudnościom w regulacji zacho...