Prebiotyk i synbiotyk

Prebiotyk jest substratem selektywnie wykorzystywanym przez mikroorganizmy gospodarza, przynoszącym korzyść zdrowotną⁷; nie każdy błonnik jest więc prebiotykiem. Synbiotyk łączy żywe mikroorganizmy i taki substrat, przy czym efekt powinien być wykazany dla konkretnego połączenia⁸. Definicje i ich praktyczne konsekwencje zestawiono w tabeli 1. Aktualne dowody dla depresji nie pozwalają traktować tych interwencji jako równoważnych (szerzej na ten temat w podrozdziale Metaanalizy i aktualne rekomendacje).

Tabela 1. Probiotyk, psychobiotyk, prebiotyk i synbiotyk – znaczenie kliniczne

Co musi być możliwe do sprawdzenia?

Opis preparatu powinien podawać rodzaj, gatunek i oznaczenie szczepu, dawkę dobową, liczbę jednostek tworzących kolonie (CFU – colony-forming unit), jej gwarancję do końca terminu ważności, warunki przechowywania oraz dane kliniczne dotyczące deklarowanego efektu^5,10. Większa liczba szczepów lub CFU nie oznacza automatycznie większej skuteczności. Szczegółową checklistę zawiera tabela 2 (zasady te wykorzystano także w podrozdziale Jak wybrać preparat i ocenić bezpieczeństwo?).

Tabela 2. Jak ocenić probiotyk, o który pyta pacjent?

Wybierając preparat, należy upewnić się, że produkt dostępny na rynku można jednoznacznie powiązać z preparatem ocenianym w publikacji naukowej – pod względem zastosowanych szczepów, ich oznaczenia, dawki oraz producenta. Jeżeli badanie dotyczy innego szczepu, innej kombinacji, dawki lub populacji, etykieta „psychobiotyk” nie wypełnia tej luki. Istotna jest także postać produktu i kontrola jakości, ponieważ deklarowany skład nie zawsze odpowiada temu, co można racjonalnie powiązać z dowodem klinicznym¹⁰.

Co wiemy z badań u pacjentów z depresją?

Badania randomizowane

Interpretację badań utrudniają różnice w rozpoznaniach, leczeniu podstawowym, szczepach, dawkach, czasie interwencji i skalach oceny. Największą wartość kliniczną mają próby u pacjentów z rozpoznanym MDD, zwłaszcza oceniające probiotyk jako dodatek do standardowego leczenia.

Większość dostępnych badań dotyczy małych grup, z czasem trwania od 4 do 8 tygodni. Część analizuje wynik samoopisowy, część ocenę klinicysty, a jeszcze inne łączą objawy psychiczne z markerami biologicznymi. Przy wielu punktach końcowych rośnie ryzyko uzyskania pojedynczego dodatniego wyniku, który nie zostanie potwierdzony w kolejnej próbie. Dlatego większe znaczenie należy przypisywać zgodności wyników między skalami, analizie wszystkich randomizowanych osób i replikacji niż samej istotności statystycznej jednego parametru.

W pilotażowym randomizowanym badaniu klinicznym (RCT – randomized controlled trial) Nikolovej i wsp. 49 pacjentów z MDD i niepełną odpowiedzią na lek przeciwdepresyjny otrzymywało przez 8 tygodni wieloszczepowy probiotyk albo placebo. Interwencja była dobrze tolerowana, bez ciężkich działań niepożądanych, a oszacowania efektu wskazywały na większą poprawę części miar depresji i lęku; badanie nie było jednak zaprojektowane jako rozstrzygająca próba skuteczności¹¹.

Schaub i wsp. badali przez 4 tygodnie wysokodawkowy preparat wieloszczepowy jako dodatek do leczenia szpitalnego. W analizie osób, które ukończyły interwencję, odnotowano większy spadek wyniku HAM-D (Hamilton Depression Rating Scale; HDRS), utrzymanie różnorodności mikrobioty i zmiany aktywacji neuronalnej, lecz badana grupa była mała, leczenie podstawowe heterogeniczne, a wyniki samoopisowe nie potwierdziły jednoznacznie efektu¹².

Tian i wsp. oceniali szczep Bifidobacterium breve CCFM1025 u 45 pacjentów z MDD przez 4 tygodnie. Uzyskano poprawę wyników HDRS-24 i MADRS (Montgomery–Åsberg Depression Rating Scale) oraz zmiany w objawach żołądkowo-jelitowych, mikrobiocie i metabolizmie tryptofanu¹³.

Baião i wsp. w badaniu osób z umiarkowaną depresją odnotowali poprawę PHQ-9 (Patient Health Questionnaire-9) i wybranych miar przetwarzania emocjonalnego po 4 tygodniach stosowania preparatu wieloszczepowego, przy znacznym ubytku danych w części analiz¹⁴.

Wyniki te są obiecujące, ale nie pozwalają uogólnić efektu na inne preparaty (patrz podrozdział Od ogólnej nazwy do konkretnego szczepu).

Metaanalizy i aktualne rekomendacje

Metaanalizy wskazują na możliwe zmniejszenie nasilenia objawów depresyjnych, szczególnie gdy probiotyk stosuje się jako leczenie dodane, ale podkreślają heterogeniczność i ograniczoną jakość części prób^15,16. Efekt łączny nie jest dowodem skuteczności każdego szczepu, a łączenie w analizach osób zdrowych, osób z objawami subklinicznymi i pacjentów z MDD utrudnia interpretację.