Kortyzol we włosach

Oznaczanie kortyzolu we włosach jest nieinwazyjną metodą oceny długotrwałej ekspozycji na kortyzol i znajduje zastosowanie głównie w badaniach nad przewlekłym stresem². W przeciwieństwie do oznaczeń w surowicy, ślinie i moczu odzwierciedla aktywność osi podwzgórze–przysadka–nadnercza z okresu tygodni lub miesięcy, jednak ze względu na wpływ cech włosa, zabiegów kosmetycznych i ograniczoną standaryzację pozostaje przede wszystkim narzędziem badawczym.

Przyczyny hiperkortyzolemii i różnicowanie z hiperkortyzolemią czynnościową

Najczęstszą przyczyną zespołu Cushinga jest postać jatrogenna, związana z przewlekłą ekspozycją na egzogenne glikokortykosteroidy, zwykle stosowane w dawkach suprafizjologicznych. Wśród przyczyn endogennych najczęściej rozpoznaje się zespoły ACTH-zależne, przede wszystkim chorobę Cushinga spowodowaną gruczolakiem przysadki wydzielającym ACTH, która stanowi najczęstszą przyczynę endogennej hiperkortyzolemii.

Do przyczyn ACTH-niezależnych należą natomiast guzy nadnerczy wydzielające kortyzol, takie jak gruczolak kory nadnerczy, obustronna makroguzkowa choroba kory nadnerczy oraz rak kory nadnerczy. Rzadziej nadmiar kortyzolu wynika z ektopowego wydzielania ACTH przez guzy neuroendokrynne. Stany te należy odróżnić od czynnościowej hiperkortyzolemii, określanej jako pseudozespół Cushinga, która może występować m.in. w przebiegu depresji, zaburzeń związanych z używaniem alkoholu, otyłości, insulinooporności lub źle kontrolowanej cukrzycy. W takich sytuacjach dochodzi do aktywacji osi podwzgórze–przysadka–nadnercza, ale nie jest to równoznaczne z rozpoznaniem endogennego zespołu Cushinga.

Kortyzol a gospodarka węglowodanowa – dane kliniczne

Zależność między stężeniem kortyzolu a parametrami glikemii

W badaniu przeprowadzonym wśród grupy ponad 4200 Afroamerykanów (średnia wieku 55 lat ±13) oceniano zależność pomiędzy pomiarami glikemii a stężeniem kortyzolu³. U osób bez rozpoznanej cukrzycy wyższe stężenie kortyzolu było związane z wyższą glikemią na czczo oraz gorszą funkcją komórek β. Natomiast u chorych na cukrzycę typu 2 wyższe stężenie kortyzolu łączyło się zarówno z wyższą glikemią na czczo, jak i z większą wartością hemoglobiny glikowanej (HbA_1c). W całej badanej populacji wyższe poranne wartości kortyzolu były ponadto związane z większym prawdopodobieństwem współistnienia cukrzycy typu 2. Wyniki te wspierają pogląd, że aktywacja osi podwzgórze–przysadka–nadnercza może odgrywać istotną rolę w zaburzeniach gospodarki węglowodanowej.

Zależność między stężeniem kortyzolu a wydzielaniem insuliny

Zależność między stężeniem kortyzolu a wydzielaniem insuliny oceniono w badaniu populacyjnym przeprowadzonym w Japonii, obejmującym ponad 1000 osób w średnim wieku 54,1 ±15,1 roku⁴. Z analizy wykluczono pacjentów stosujących leki przeciwcukrzycowe oraz glikokortykosteroidy. Ocenę zależności między stężeniem kortyzolu w surowicy a insulinoopornością i czynnością komórek β przeprowadzono z użyciem wskaźników HOMA-IR i HOMA-β, obliczanych na podstawie stężeń glukozy i insuliny na czczo.

Wykazano, że wyższe stężenie kortyzolu było istotnie związane ze zmniejszonym wydzielaniem insuliny, natomiast nie stwierdzono istotnej zależności między stężeniem kortyzolu a insulinoopornością. Wyniki te sugerują, że nawet stężenia kortyzolu mieszczące się w zakresie fizjologicznym mogą niekorzystnie wpływać na funkcję komórek β trzustki.

Związek dobowego profilu kortyzolu i wydalania katecholamin z cukrzycą

W badaniu obejmującym ponad 1000 osób w wieku 45-84 lat oceniano zależność między dobowym profilem kortyzolu w ślinie a wydalaniem katecholamin w moczu u chorych z cukrzycą i bez cukrzycy⁵. Uczestnicy oddawali do 18 próbek śliny w ciągu 3 kolejnych dni, co pozwoliło ocenić stężenie kortyzolu po przebudzeniu, tempo jego wczesnego i późnego spadku oraz pole pod krzywą. W nocnej zbiórce moczu oznaczano stężenia dopaminy, adrenaliny i noradrenaliny.

U osób z cukrzycą stwierdzono mniejszą odpowiedź kortyzolową po przebudzeniu, a u mężczyzn także niższe wydalanie katecholamin w moczu niż u osób bez cukrzycy. U kobiet z cukrzycą obserwowano natomiast wyższe wartości kortyzolu. Wyniki te sugerują, że cukrzycy mogą towarzyszyć zaburzenia regulacji neuroendokrynnej, częściowo odmienne u kobiet i mężczyzn.

Związek stężenia kortyzolu z otyłością

Zależność między otyłością a dobowym profilem kortyzolu oceniono w badaniu obejmującym ponad 1000 osób w średnim wieku 65 ±9,8 roku⁶. Na podstawie 6 oznaczeń kortyzolu w ślinie analizowano m.in. reakcję kortyzolową po przebudzeniu oraz tempo spadku stężenia hormonu w ciągu dnia. Otyłość oceniano na podstawie wskaźnika masy ciała (BMI – body mass index) i obwodu talii. Wyższy BMI i większy obwód talii wiązały się z niższym stężeniem kortyzolu po przebudzeniu, słabszą reakcją kortyzolową po przebudzeniu oraz bardziej spłaszczonym profilem porannym, co może wskazywać na zaburzenie rytmu wydzielania kortyzolu u osób z otyłością.

Stężenie kortyzolu a zespół metaboliczny

Zależność między profilem dobowym kortyzolu a występowaniem zespołu metabolicznego oceniono również w analizie 726 osób w wieku 48-89 lat bez rozpoznanej cukrzycy typu 2⁷. Na podstawie wielokrotnych oznaczeń kortyzolu w ślinie wykonanych w ciągu 3 dni analizowano reakcję kortyzolową po przebudzeniu, spadek stężenia hormonu w ciągu dnia oraz całkowitą ekspozycję na kortyzol. Wbrew pierwotnym założeniom obecność zespołu metabolicznego była związana z niższym, a nie wyższym całkowitym dobowym stężeniem kortyzolu. Autorzy nie stwierdzili jednak jednego spójnego wzorca zaburzeń rytmu dobowego kortyzolu u osób z zespołem metabolicznym bez cukrzycy.

Dobowy rytm wydzielania kortyzolu u chorych na cukrzycę typu 2

Zaburzenia dobowego rytmu wydzielania kortyzolu u chorych na cukrzycę typu 2 oceniano m.in. w badaniu obejmującym 3500 osób w wieku 50-74 lat, z czego 238 miało rozpoznaną cukrzycę typu 2⁸. U uczestników oznaczano stężenie kortyzolu w 6 próbkach śliny pobieranych w ciągu dnia: po przebudzeniu, po 30 min, a następnie po 2,5, 8 i 12 h oraz przed snem. Wykazano, że u chorych na cukrzycę typu 2 dobowe nachylenie spadku stężenia kortyzolu było bardziej spłaszczone, a wartości wieczorne – wyższe niż u osób bez cukrzycy.