Na podstawie badań klinicznych wskaźniki ciąż po zastosowaniu doustnej antykoncepcji awaryjnej były podobne dla tabletki z UPA przyjętej w ciągu 120 godz. od stosunku i dla tabletki z LNG przyjętej do 96 godz. po stosunku bez zabezpieczenia. Wskaźniki te wahały się od 0,9% do 1,8%^5,7. Dla porównania: wskaźniki ciąż po zastosowaniu wspomnianej wcześniej i praktycznie już niestosowanej metody Yuzpego mieściły się w zakresie 2-3%³.

Warto wspomnieć, że obie metody doustnej antykoncepcji awaryjnej powinny być stosowane jak najszybciej po niezabezpieczonym stosunku płciowym, aby ich skuteczność była najwyższa, ponieważ skuteczność z czasem maleje. W analizie badań porównujących pod względem skuteczności UPA z LNG szanse na zajście w ciążę po UPA były o 65% niższe niż po LNG, gdy preparat przyjmowano w ciągu pierwszych 24 godz. po stosunku, i o 42% niższe, gdy został przyjęty do 72 godz. po stosunku bez zabezpieczenia. Przyjęcie preparatu UPA w ciągu 120 godz. po niezabezpieczonym stosunku płciowym wiązało się z mniejszym ryzykiem zajścia w ciążę w porównaniu z preparatem z LNG (ryzyko względne [RR – risk ratio] 0,59)^5,7.

Autorzy metaanalizy z 2025 roku oceniali skuteczność wkładki miedzianej założonej w ciągu 5 dni od stosunku płciowego w porównaniu ze skutecznością metod opartych na LNG (we wkładce lub w formie doustnej) w zapobieganiu niepożądanej ciąży⁶. Łącznie w badaniu, które objęło 1510 kobiet, stwierdzono znacznie mniejszy iloraz szans wystąpienia ciąży po użyciu wkładki wewnątrzmacicznej z miedzią (OR [odds ratio] 0,16) niż po zastosowaniu metod z LNG.

Amerykańskie Society of Family Planning w swoich rekomendacjach klinicznych dotyczących skuteczności stosowanej antykoncepcji postkoitalnej wskazuje, że:

• Wkładka wewnątrzmaciczna z miedzią jest skuteczniejsza od tabletek doustnych stosowanych w ramach antykoncepcji awaryjnej (stopień dowodu 1A).
• Tabletki zawierające LNG i UPA stosowane w ramach antykoncepcji awaryjnej zapobiegają ciąży poprzez działania przedowulacyjne (stopień dowodu 1A).
• Tabletki z UPA są skuteczniejsze niż tabletki z LNG w ramach antykoncepcji postkoitalnej (stopień dowodu 1A).
• Wkładka wewnątrzmaciczna z 52 mg LNG nie jest gorsza od wkładki miedzianej w przypadku antykoncepcji postkoitalnej, jeśli została założona w ciągu 5 dni od stosunku bez zabezpieczenia (stopień dowodu 1B).

Skuteczność doustnej hormonalnej antykoncepcji postkoitalnej może zostać zmniejszona pod wpływem przyjmowanych przez pacjentkę leków będących induktorami cytochromu P450, ponieważ zarówno LNG, jak i UPA są substratami cytochromu P450. Lekami tymi są: efawirenz, karbamazepina, okskarbazepina, eslikarbazepina i fenytoina. W związku z powyższym w 2016 roku EMA zaleciła podwojenie dawki LNG w antykoncepcji awaryjnej u pacjentek przyjmujących induktory CYP3A4 w ciągu poprzednich 4 tygodni⁸. W badaniach oceniających interakcje leków z doustnym UPA odnotowano, że ryfampicyna zmniejsza średnią ekspozycję na UPA ponad 10-krotnie. Podobne, choć słabsze, interakcje z UPA wykazują: fenytoina, enzalutamid, mitotan, karbamazepina, ryfabutyna, dabrafenib i fenobarbital. W związku z powyższym zaleca się, aby pacjentki przyjmujące obecnie lub w krótkim odstępie czasu induktory cytochromu P450-3A4 i P450-3A5 poinformować, że tabletki hormonalne stosowane w ramach antykoncepcji awaryjnej mogą być u nich mniej skuteczne, więc należałoby rozważyć założenie wkładki wewnątrzmacicznej¹. Zgodnie z zaleceniami producenta stosowanie UPA nie jest wskazane u kobiet z ciężką astmą kontrolowaną doustnymi glikokortykosteroidami ze względu na jego działanie antyglukokortykoidowe oraz u kobiet z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby.

Wykazano, że zastosowanie preparatu doustnej antykoncepcji zawierającej progestagen bezpośrednio po przyjęciu UPA jako antykoncepcji awaryjnej powoduje hamowanie zdolności UPA do opóźnienia owulacji. Dlatego autorzy wytycznych zalecają, aby pacjentka odczekała co najmniej 5 dni przed rozpoczęciem antykoncepcji hormonalnej po przyjęciu UPA jako antykoncepcji awaryjnej. Istnieje też obawa o negatywny wpływ na skuteczność UPA progestagenów przyjmowanych w celach antykoncepcyjnych przed UPA. Dlatego w wytycznych zaleca się, aby kobietom przyjmującym progestagen w tygodniu poprzedzającym zastosowanie antykoncepcji awaryjnej podawać LNG zamiast UPA³.

W najnowszym badaniu, w którym porównywano skuteczność różnych schematów antykoncepcji awaryjnej z LNG w dawkach 1,5 mg i 3 mg oraz UPA w dawce 30 mg stosowanych w ciągu 72 godz. po stosunku bez zabezpieczenia u kobiet o masie ciała ≥80 kg, nie potwierdzono różnic we wskaźnikach ciąż pomiędzy zastosowanymi schematami dawkowania, co podaje w wątpliwość, że masa ciała ma wpływ na skuteczność hormonalnej antykoncepcji awaryjnej⁹. To stwierdzenie pozostaje w sprzeczności z wynikami wcześniejszych analiz, które zakładały, że kobiety z otyłością (wskaźnik masy ciała [BMI – body mass index] ≥30 kg/m²) są narażone na zwiększone ryzyko zajścia w ciążę po zastosowaniu LNG lub UPA w ramach antykoncepcji awaryjnej w porównaniu z pacjentkami o prawidłowej masie ciała lub z niedowagą¹⁰.

Wciąż poszukuje się dodatkowych elementów mogących samodzielnie lub w połączeniu z istniejącymi metodami antykoncepcji awaryjnej zwiększyć ich skuteczność. Korzystne byłoby opracowanie takiego środka, który może wywierać działanie poowulacyjne. Potencjalnym celem mogą być zatem prostaglandyny, ponieważ biorą one udział m.in. w pęknięciu pęcherzyka, zapłodnieniu i implantacji. W badaniach wykazano, że inhibitory cyklooksygenazy poprzez hamowanie syntezy prostaglandyn mogą opóźniać lub uniemożliwiać pęknięcie pęcherzyka jajnikowego. W jednym z ostatnich badań porównano skuteczność doustnego LNG w dawce 1,5 mg przyjmowanego w monoterapii oraz w połączeniu z 40 mg piroksykamu w antykoncepcji postkoitalnej¹¹. Wykazano znacznie większą skuteczność w grupie leczonej połączeniem LNG z piroksykamem. Wskaźniki ciąż były znacząco niższe w grupie otrzymującej LNG z piroksykamem (0,2%) niż w grupie leczonej LNG w monoterapii (1,7%). Autorzy sugerują, że zastosowanie w antykoncepcji awaryjnej mogą mieć również inne inhibitory cyklooksygenazy. W badaniu z 2022 roku meloksykam w dawce 30 mg dołączono do 30 mg UPA stosowanego w ramach antykoncepcji awaryjnej. Odnotowano przesunięcie oraz cechy dysfunkcji owulacji w niemalże 100% przypadków, co ostatecznie miało wpływ na wydłużenie cyklu u pacjentki. Autorzy badania zasugerowali, że dodanie meloksykamu do UPA może poprawić skuteczność tej doraźnej antykoncepcji¹².

Działania niepożądane antykoncepcji awaryjnej

Do najczęstszych działań niepożądanych antykoncepcji po stosunku należą nudności i wymioty oraz przesunięcie krwawienia miesiączkowego. Nudności i wymioty odnotowywane były szczególnie często po zastosowaniu metody Yuzpego, co związane było z wysoką dawką przyjmowanych estrogenów. Znacznie mniej tych objawów obserwowano u pacjentek stosujących same progestageny lub antyprogestageny.

Z mało uciążliwych działań ubocznych odnotowano, że mifepriston może powodować opóźnienie miesiączki, podczas gdy LNG wcześniejsze jej wystąpienie⁷.

Na podstawie przeglądu systematycznego i metaanalizy na temat działań niepożądanych antykoncepcji awaryjnej w postaci LNG przyjmowanego doustnie stwierdzono, że lek ten jest dobrze tolerowany i skuteczny¹³. Odnotowano, że częstość występowania skutków ubocznych po schemacie dwudawkowym LNG 0,75 mg i schemacie jednodawkowym LNG 1,5 mg nie różniła się statystycznie. Większość spośród obserwowanych działań niepożądanych nie była poważna. Do bardzo rzadkich działań niepożądanych należą: anoreksja, ciąża pozamaciczna, wysypka, poronienie i przyrost masy ciała. Odnotowano też pojedyncze poważne skutki uboczne, takie jak: drgawki, ciąża pozamaciczna, gorączka neutropeniczna, udar, przepuklina brzuszna, anafilaksja, pęknięcie torbieli jajnika, poważne zakażenia i myśli samobójcze.

Na podstawie metaanalizy z 2025 roku obejmującej badania przeprowadzone w latach 2003-2019 z udziałem 25 051 pacjentek wykazano, że wcześniejsze stosowanie hormonalnej antykoncepcji awaryjnej i wkładki wewnątrzmacicznej nieznacznie zwiększa ryzyko wystąpienia ciąży pozamacicznej w przyszłości¹⁴.

Jeśli chodzi o akceptowalność metod, to antykoncepcja awaryjna oparta na LNG, mimo jej mniejszej skuteczności, pozostaje preferowanym przez większość kobiet wyborem, prawdopodobnie ze względu na jej dostępność i nieinwazyjny charakter. Aczkolwiek w badaniach nie wykazano istotnych różnic w zakresie zadowolenia z wybranej metody między pacjentkami stosującymi wkładkę miedzianą a przyjmującymi preparaty z LNG czy też pod względem występowania działań niepożądanych po zastosowaniu tych metod^6,7. Dodatkowo wkładka miedziana rekomendowana jest jako wysoce skuteczna opcja antykoncepcji awaryjnej, dająca dodatkową korzyść w postaci długotrwałej ochrony antykoncepcyjnej. Wśród niedogodności należy wymienić fakt, że założenie wkładki wewnątrzmacicznej może wiązać się z uczuciem dyskomfortu oraz wymaga obecności wykwalifikowanego personelu medycznego i dostępu do odpowiedniej placówki medycznej. Ogólnie zaleca się również unikanie stosowania wkładki wewnątrzmacicznej z miedzią u kobiet z grupy wysokiego ryzyka chorób przenoszonych drogą płciową.

Program pilotażowy dający możliwość wystawienia recepty farmaceutycznej na antykoncepcję awaryjną

World Health Organization w swoich zaleceniach zaznacza, że wszystkie kobiety i dziewczęta zagrożone nieplanowaną ciążą mają prawo do dostępu do antykoncepcji awaryjnej i metody te powinny być rutynowo uwzględniane we wszystkich krajowych programach planowania rodziny⁴. W aktualizacji dokumentu z 2024 roku WHO zdecydowanie zaleca udostępnienie tabletek antykoncepcji awaryjnej bez recepty osobom, które chcą zastosować taką metodę zapobiegania ciąży.

Od 1 maja 2024 roku obowiązuje w Polsce program pilotażowy w zakresie usług farmaceuty dotyczących zdrowia reprodukcyjnego (Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 kwietnia 2024 r. w sprawie programu pilotażowego w zakresie usług farmaceuty dotyczących zdrowia reprodukcyjnego)². Reguluje on możliwość dobrowolnego dołączenia do programu każdej z ogólnodostępnych aptek. W ramach programu farmaceuta przeprowadza z pacjentką wywiad, weryfikuje jej uprawnienia do świadczeń opieki zdrowotnej i ma możliwość wystawienia recepty farmaceutycznej na antykoncepcję awaryjną. Lekiem, który farmaceuta może przepisać w ramach programu pilotażowego, jest tabletka zawierająca 30 mg UPA.

Programem pilotażowym mogą zostać objęte pacjentki, które w dniu zgłoszenia się do apteki ukończyły 15 rok życia. Pacjentka może skorzystać z programu pilotażowego nie częściej niż co 30 dni. W przypadku pacjentek, które nie ukończyły 16 roku życia, zgodę na przeprowadzenie wywiadu i wystawienie recepty powinien wyrazić ich przedstawiciel ustawowy. Natomiast w przypadku pacjentek między 16 a 18 rokiem życia wymagana jest zgoda zarówno przedstawiciela ustawowego, jak i ich samych.