dr hab. n. med. Anna Wójtowicz

Szczepienia stanowią kluczowy element profilaktyki pierwotnej chorób zakaźnych, która ma na celu zapobieganie zachorowaniom, zanim one wystąpią. Odgrywają one szczególną rolę w populacjach osób o zwiększonej podatności na ciężki przebieg infekcji, do których należą między innymi kobiety w ciąży, płody oraz noworodki¹.

Kobiety w ciąży chorują równie często jak kobiety niebędące w ciąży, ale przebieg chorób infekcyjnych w tej grupie jest cięższy nawet u kobiet z prawidłową odpornością. Ta podatność na ciężki przebieg wynika z fizjologicznych zmian w zakresie układów immunologicznego (względne przesunięcie odpowiedzi typu komórkowego Th1 w kierunku odpowiedzi humoralnej Th2) oraz sercowo-naczyniowego i oddechowego (zmniejszona całkowita pojemność płuc, zwiększona frakcja wyrzutowa serca, zwiększone zużycie tlenu)². Zakażenia w ciąży mogą mieć szkodliwy wpływ nie tylko na matkę, lecz także na rozwijający się płód, między innymi poprzez oddziaływanie na embriogenezę i organogenezę, oraz mogą być przyczyną wcześniactwa. Z tych powodów międzynarodowe i krajowe instytucje rekomendują, aby chronić matki oraz ich nienarodzone dzieci poprzez szczepienia ochronne w trakcie ciąży^3-7. Kobiety ciężarne są tak samo zdolne do wytworzenia odpowiedzi immunologicznej na naturalne infekcje i szczepienia jak kobiety niebędące w ciąży. Dodatkowo swoiste przeciwciała IgG wyprodukowane przez matkę są przenoszone przez łożysko do płodu już od drugiego trymestru ciąży, co dodatkowo zapewnia noworodkom i niemowlętom tymczasową odporność bierną w pierwszych miesiącach po porodzie⁸.

Mimo dowodów potwierdzających korzyści dla matki i dziecka, a także bezpieczeństwo i skuteczność szczepień w ciąży dostępne dane wskazują na ich dość niską akceptację^9,10. Jako przyczyny tej sytuacji podaje się brak odpowiedniej edukacji, lęk zarówno ze strony pacjentek, jak i personelu medycznego oraz dezinformację obecną w mediach społecznościowych. Szczególnie istotne są lęk przed wystąpieniem niepożądanych odczynów poszczepiennych oraz przekonanie, że ingerencja medyczna w okresie ciąży powinna być ograniczona do minimum. Wśród kobiet w ciąży dominują przede wszystkim obawy o bezpieczeństwo dziecka, w tym potencjalny negatywny wpływ szczepionki na rozwój płodu. Dodatkowo istotną rolę odgrywają czynniki społeczne, takie jak negatywne opinie ze strony rodziny, znajomych czy nawet przedstawicieli środowiska medycznego, które wzmagają nieufność wobec szczepień. Nie bez znaczenia pozostaje również wpływ dezinformacji rozpowszechnianej w internecie i mediach społecznościowych, która przyczynia się do utrwalania błędnych przekonań dotyczących rzekomej szkodliwości szczepień lub ich niewielkiej skuteczności. Obawy te są często pogłębiane przez niedostateczną wiedzę na temat szczepień w ciąży zarówno wśród pacjentek, jak i personelu medycznego. Niedostateczna wiedza i brak pewności w tym obszarze mogą prowadzić do ostroż­ności lub powściągliwości w rekomendowaniu szczepień. Badania pokazują, że na realizację szczepień przez kobiety w ciąży w dużej mierze wpływa komunikacja personelu medycznego, oparta na rzetelnej informacji dotyczącej korzyści i ryzyka wynikających ze szczepienia. Wskaźniki szczepień w czasie ciąży są najwyższe, gdy to lekarz i personel medyczny zalecają i oferują szczepienie^9,10.

Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie aktualnych polskich zaleceń dotyczących szczepień w trakcie ciąży z uwzględnieniem aspektów bezpieczeństwa i korzyści płynących ze szczepienia w czasie ciąży dla matki i jej dziecka.

Szczepienia w czasie ciąży

Tabela 1. Szczepienia w ciąży

W czasie ciąży można stosować wyłącznie szczepionki zawierające inaktywowane patogeny lub ich fragmenty (rekombinowane, podjednostkowe, polisacharydowe, skoniugowane, zawierające toksoidy lub fragmenty mRNA i wektorowe niereplikujące). Natomiast szczepionki zawierające żywe atenuowane drobnoustroje są przeciwwskazane ze względu na teoretyczne ryzyko dla płodu. Szczepienia w ciąży dzielimy na szczepienia rutynowo zalecane, szczepienia możliwe do wykonania w związku z ryzykiem ekspozycji na patogeny, szczepienia konieczne do wykonania po ekspozycji na patogen i szczepienia przeciwwskazane w ciąży^3-7 (tab. 1).  

Szczepienia w ciąży od wielu lat rekomendują międzynarodowe instytucje, takie jak World Health Organization (WHO) oraz Centers for Disease Control and Prevention (CDC)^3,4. W Polsce szczepienia w ciąży również mają wieloletnią historię, a ich zakres rozszerza się wraz z nowymi dowodami naukowymi i zmianami w sytuacji epidemiologicznej. Zalecenia są opracowywane przez instytucje państwowe, takie jak Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy (NIZP PZH-PIB) oraz Główny Inspektor Sanitarny (GIS), który ogłasza Program Szczepień Ochronnych (PSO) na dany rok. Z kolei Ministerstwo Zdrowia ustala zasady finansowania. Eksperckie stanowiska tworzą konsultanci krajowi, a szczegółowe wytyczne kliniczne opracowują m.in. Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP), Polskie Towarzystwo Wakcynologii, a także Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych^5-7. Dodatkowo temat szczepień został ujęty w ostatnio zaktualizowanym standardzie organizacyjnym opieki okołoporodowej (Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 23 października 2025 roku), który wprowadza obowiązek informowania kobiet o szczepieniach zalecanych w czasie ciąży podczas pierwszej wizyty położniczej przed 10 tygodniem ciąży¹¹.

Szczepienia zalecane w ciąży

Szczepienia zalecane to takie, które nie są obowiązkowe, ale są rekomendowane przez ekspertów, bo przynoszą realną korzyść zdrowotną w postaci zmniejszenia ryzyka ciężkiego przebiegu choroby u matki i pośrednio chronią płód. Dodatkowo dzięki transferowi przezłożyskowemu swoistych przeciwciał matczynych zapewniają bierną odporność noworodkom i niemowlętom w pierwszych miesiącach życia. Szczepienia te nie są narzucone ustawowo, a decyzja o ich wykonaniu należy do pacjentki, po konsultacji z lekarzem. Do tej grupy zaliczamy szczepienie przeciw grypie, krztuścowi, syncytialnemu wirusowi oddechowemu (RSV – respiratory syncytial virus) oraz chorobie zakaźnej układu oddechowego wywołanej zakażeniem wirusem SARS-CoV-2 (COVID-19 – coronavirus disease 2019). Obecnie szczepienia dla kobiet w ciąży są bezpłatne i możliwe do wykonania w placówkach podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) lub wyznaczonych punktach szczepień, po uprzedniej kwalifikacji lekarskiej^5-7.

Szczepienie przeciw grypie

Kobiety w ciąży stanowią grupę zwiększonego ryzyka ciężkiego przebiegu grypy zarówno pandemicznej, jak i sezonowej.

W trakcie pandemii grypy A/H1N1 w 2009 roku kobiety w ciąży były 7-krotnie częściej hospitalizowane, w tym 7,4 razy częściej trafiały na oddział intensywnej terapii (OIT)^12,13. Ryzyko ciężkiego przebiegu wzrastało wraz z zaawansowaniem ciąży i szczególnie wysokie było w trzecim trymestrze oraz przy obecności chorób współistniejących. Szacuje się, że od 6,4% do 11% zgonów związanych z grypą dotyczyło ciężarnych¹². W przypadku grypy sezonowej ryzyko powikłań jest niższe, jednak nadal istotne klinicznie, gdyż ciężarne są obciążone 3-5 razy wyższym ryzykiem hospitalizacji niż kobiety niebędące w ciąży¹⁴.

Zakażenie wirusem grypy w ciąży zwiększa ryzyko niekorzystnych wyników położniczych na każdym jej etapie. U dzieci matek zakażonych grypą w pierwszym trymestrze istnieje wyższe o 1,5-2 razy ryzyko niechromosomowych wad wrodzonych, takich jak rozszczep podniebienia, wady serca i otwarte wady cewy nerwowej¹⁵. Zakażenie grypowe wiąże się z 4-5-krotnie wyższym ryzykiem obumarcia płodu, szczególnie w przypadkach ciężkiego przebiegu choroby, oraz wyższym o 1,5-4 razy ryzykiem wcześniactwa^16,17.

Infekcja wirusem grypy matki w okresie postnatalnym może być przyczyną zakażenia noworodka i jego hospitalizacji, a nawet pobytu na OIT. Noworodki urodzone przez matki zakażone wirusem H1N1 mają wyższe ryzyko śmiertelności okołoporodowej (39/1000 urodzeń) w porównaniu z noworodkami urodzonymi przez matki niezakażone (7/1000 urodzeń)¹⁸. Wskazuje się również na potencjalny związek zakażenia wirusem grypy w czasie ciąży z ryzykiem zaburzeń neurorozwojowych u potomstwa¹⁹.

Szczepienia przeciw grypie mają długą historię. Już w 1997 roku eksperci CDC zalecali szczepienie przeciw grypie kobietom w ciąży, zwłaszcza w drugim i trzecim trymestrze. Był to pierwszy szeroko uznany przypadek rekomendacji szczepienia w ciąży. W 2012 roku WHO wydała szerokie zalecenia dotyczące stosowania szczepionki przeciw grypie, wyraźnie podkreślając, że kobiety w ciąży powinny być traktowane priorytetowo w tym zakresie.

Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami szczepienie przeciw grypie u kobiet w ciąży powinno być wykonywane wyłącznie z użyciem szczepionek inaktywowanych, czterowalentnych (IIV4)^5-7. Zalecane są zarówno preparaty typu split (z roz­szczepionym wirionem), jak i szczepionki podjednostkowe (subunit), które wykazują porównywalny profil bezpieczeństwa i immunogenności. W ciąży przeciwwskazane są szczepionki żywe atenuowane podawane donosowo^5-7, ale ciężarne nie muszą unikać kontaktu z osobami, które niedawno otrzymały taką szczepionkę. Obecnie stosuje się przede wszystkim preparaty zawierające antygeny czterech szczepów wirusa grypy: A/H1N1, A/H3N2 oraz dwie linie wirusa B.