Istnieje wiele aplikacji wykorzystujących sztuczną inteligencję (AI – artificial intelligence) i umożliwiających domowe badanie VA, choć tylko nieliczne są zatwierdzone przez organa regulacyjne. Jedną z aplikacji, która uzyskała aprobatę FDA, jest internetowe narzędzie (produkcji amerykańskiej) – Visibly Digital Acuity Product (ryc. 6), przeznaczone do samodzielnego sprawdzania ostrości wzroku przez osoby w wieku 22-40 lat, które mogą przeprowadzać badanie w warunkach domowych48.
Optyczna koherentna tomografia
Optyczna koherentna tomografia pozwala dokładnie ocenić strukturalne zmiany w siatkówce, takie jak deformacja warstwy fotoreceptorów, obecność ERM oraz VMT49.
Kilka domowych urządzeń do obrazowania OCT znajduje się na różnych etapach testowania i walidacji48. Możliwość przeprowadzenia tego badania w domu ma istotne zalety, zwłaszcza w przypadku leczenia wysiękowych makulopatii, takich jak AMD, DME oraz zakrzep gałązki żyły środkowej siatkówki (BRVO – branch retinal vein occlusion). Częste, nawet codzienne, obrazowanie w domu potencjalnie zapewnia możliwość monitorowania choroby i szybkiego włączenia leczenia. Może to pozwolić na bardziej spersonalizowaną terapię, a także potencjalnie zmniejszyć liczbę iniekcji oraz niepotrzebnych wizyt w klinice48.
Kanzaki i wsp. udowodnili na bazie OCT, że przedoperacyjna maksymalna głębokość fałdów siatkówki (MDRF – maximum depth of retinal folds) wykazywała istotną dodatnią korelację zarówno z przed-, jak i pooperacyjną metamorfopsją oraz stopniem zaawansowania ERM. Przebieg czasowy zmian MDRF po operacji ERM wykazywał trend podobny do pooperacyjnych zmian metamorfopsji. Zmiana MDFR ponadto istotnie korelowała z wielkością przemieszczenia naczyń siatkówki50. Autorzy badania w swoich wnioskach podnieśli, że MDRF jest obiektywnym i ilościowym biomarkerem metamorfopsji w ERM. Sugerowali, że operację ERM powinno się przeprowadzić, gdy przedoperacyjny MDRF mieści się w zakresie 69-118 µm.
W 2023 r. Takeyama i wsp. opublikowali czynniki prognostyczne występowania metamorfopsji po operacji otworów plamki51. Wyniki ich badania wykazały, że na początku eksperymentu metamorfopsja była powiązana z rozmiarem otworów w plamce oraz zmianami w grubości skroniowej zewnętrznej warstwy siatkówki. Średnica otworu była najważniejszym czynnikiem wpływającym na metamorfopsję, natomiast pooperacyjne przemieszczenie siatkówki nie korelowało z metamorfopsją.
Centralna grubość dołka (CFT – central foveal thickness) to odległość między powierzchnią szklistkowo-siatkówkową a RPE mierzona w centrum dołka w OCT. Ponieważ błona nasiatkówkowa powoduje pogrubienie siatkówki, w wielu badaniach analizowano ten czynnik w odniesieniu do pooperacyjnej ostrości wzroku. Jednej części badaczy udało się wykazać na podstawie wyników badań statystycznie istotną gorszą pooperacyjną VA u pacjentów z wyższymi przedoperacyjnymi wartościami CFT; drugiej grupie nie udało się tego potwierdzić52. Analiza wieloczynnikowa przeprowadzona przez Kim i wsp. (2012) z uwzględnieniem wieku, integralności warstw wewnętrznych i zewnętrznych (IS/OS – inner and outer segments) oraz parametrów elektroretinogramu wieloogniskowego nie wykazała statystycznie istotnego wpływu przedoperacyjnego CFT na pooperacyjną VA53.
Angiografia metodą optycznej koherentnej tomografii
Ocena splotów naczyniowych siatkówki i naczyniówki za pomocą angiografii metodą optycznej koherentnej tomografii (OCT-A – optical coherence tomography angiography) przed witrektomią i po niej w przypadku ERM może ujawnić po operacji zmiany, takie jak spadek gęstości naczyń w powierzchownym splocie oraz wzrost gęstości naczyń w okolicy okołodołkowej54.
Autofluorescencja dna oka
Autofluorescencja dna oka umożliwiła bezpośrednie zobrazowanie przemieszczenia siatkówki (retinal shift) oraz mikrofałdów, które pojawiają się jako hiperfluorescencyjne linie. Uważa się, że odpowiadają one przemieszczonym naczyniom siatkówki (oraz związanej z nimi tkance), które u pacjentów po operacji odwarstwienia siatkówki zmieniły swoje pierwotne położenie. Zjawisko to określa się jako odbicia naczyń siatkówkowych (RVP – retinal vessel printing) i może stanowić potencjalny biomarker obrazowy metamorfopsji55.
Badanie FAF wykazało również obecność RVP u pacjentów z ERM. Rozwój ERM powoduje przemieszczenie wewnętrznych warstw siatkówki. U pacjentów z RVP zaobserwowano większą nieregularność w obrębie zewnętrznej błony granicznej (ELM – external limiting membrane) oraz strefy elipsoidowej fotoreceptorów w porównaniu z grupą kontrolną. Obecność RVP była jedyną niezależną zmienną, która wiązała się z wyższym stopniem metamorfopsji2,56.
Podsumowanie
Metamorfopsja jest wynikiem zarówno anatomicznych zmian w siatkówce, jak i neuroplastycznych adaptacji w korze wzrokowej. Objawami patofizjologicznymi są tu trakcja błon nasiatkówkowych, przemieszczenie fotoreceptorów, zmiany w komórkach Müllera oraz reorganizacja kory wzrokowej. Rozwój technik obrazowania, takich jak OCT, pozwala na precyzyjną diagnostykę, a testy ilościowe (np. M-charts) umożliwiają ocenę nasilenia objawów. Badanie metamorfopsji jest niezależnym od VA testem funkcjonalnym określającym stan zaawansowania choroby i przebiegu leczenia.
Wyniki badań wykazują, że metamorfopsja ma znaczący wpływ na jakość życia pacjentów, ograniczając ich zdolność do wykonywania codziennych czynności typu czytanie i pisanie, jazda samochodem, rozpoznawanie twarzy, korzystanie z urządzeń elektronicznych, zadania wymagające precyzji57. Co istotne, ten wpływ miał istotne znaczenie, nawet jeśli po operacjach siatkówki ostrość wzroku uległa poprawie58.