prof. dr hab. n. med. Maria Szczepańska

lek. Omar Bjanid

Kamica układu moczowego to stan chorobowy spowodowany tworzeniem się i obecnością złogów mineralnych (tzw. kamieni) w drogach moczowych. Mogą być to złogi substancji stanowiących zarówno prawidłowy, jak i patologiczny składnik moczu. Choroba ma charakter nawrotowy.

Kamicę układu moczowego można podzielić ze względu na lokalizację na:

• kamicę nerkową (złogi w miąższu lub układzie kielichowo-miedniczkowym nerek)
• kamicę moczowodową
• kamicę pęcherza moczowego.

Kolejnym kryterium podziału kamicy jest skład chemiczny złogów:

• szczawiany wapnia: 75-80% przypadków
• fosforany wapnia: 5-10% przypadków
• fosforany magnezowo-amonowe (struwity): 10-20% przypadków
• kwas moczowy: około 5% przypadków^1-3.

Kamica układu moczowego u osoby poniżej 18 roku życia nosi nazwę kamicy pediatrycznej i jest coraz częściej rozpoznawana u dzieci. Stanowi istotny powód hospitalizacji w tej grupie wiekowej.

Na wzrost poziomu chorobowości mają wpływ różnorodne czynniki, w tym uwarunkowania socjoekonomiczne oraz dieta (m.in. coraz większe spożycie soli i białka zwierzęcego oraz węglowodanów). Kamica dotyka 2-10% populacji dziecięcej, przy czym istnieją różnice między poszczególnymi kontynentami^1,4. Zapadalność szacuje się na 14,5/100 000 populacji. Najczęściej kamicę układu moczowego rozpoznaje się u nastolatków, częściej u chłopców niż u dziewcząt. U 40% pacjentów kamica występuje rodzinnie. W wielu krajach obserwuje się sezonowe występowanie kamicy układu moczowego, przy czym zauważalny jest wzrost zachorowań w miesiącach letnich².

Obecnie uważa się, że kamienie moczowe powstają w jednym z trzech głównych mechanizmów:

• Kamienie nerkowe mogą rozwijać się na istniejących podnabłonkowych płytkach śródmiąższowych fosforanu wapnia (płytkach Randalla), które znajdują się w brodawkach nerkowych i powstają przy nadmiernym wchłanianiu zwrotnym dużych ilości soli wapnia.
• Kryształy mogą się gromadzić w kanalikach nerkowych (czopach Randalla), które znajdują się głównie w wewnętrznych przewodach zbiorczych rdzenia nerkowego oraz w przewodach Belliniego. Sprzyja tej sytuacji przesycenie moczu solami ulegającymi krystalizacji i odpowiednie dla wytrącenia złogu pH moczu.
• Kamienie mogą tworzyć się w fazie płynnej, po wtórnej krystalizacji soli (m.in. kamienie cystynowe, moczanowe)^3,5,6.

Metaboliczne czynniki ryzyka kamicy są uchwytne u 75-85% badanych dzieci. Wśród nich wyróżnia się:

• hiperkalciurię – zwiększone wydalanie wapnia w moczu (najczęstszy czynnik, 4% populacji)
• hiperoksalurię – zwiększone wydalanie szczawianów w moczu
• hipocytraturię – zmniejszone wydalanie cytrynianów (inhibitorów krystalizacji) w moczu
• cystynurię – zwiększone wydalanie cystyny
• hiperurykozurię – zwiększone wydalanie kwasu moczowego.

Genetyczne przyczyny hiperkalciurii (gen odpowiadający za dziedziczenie) to^7,8:

• choroba Denta typu 1 (CLCN5)
• choroba Denta typu 2/zespół Lowe’a (OCLR)
• hipokalcemia autosomalna dominująca z hiperkalciurią (CASR)
• rodzinna hipomagnezemia z hiperkalciurią i nefrokalcynozą (CLDN16, CLDN19)
• hiperkalcemia niemowlęca typu 1 (CYP24A1) i typu 2 (CYP34A1)
• zespół Barttera typu 1 (SLC12A1), typu 2 (KCNJ1), typu 3 (CLCNKB), typu 4 (BSND), typu 5 (MAGED2)
• rodzinna krzywica hipofosfatemiczna z hiperkalciurią (SLC34A3)
• pseudohipoaldosteronizm typu 2 (WNK4)
• niedobór transaldolazy (TALDO1).

Tabela 1. Wydalanie składników mineralnych z moczem

Tabela 2. Klasyfikacja kamicy w zależności od rodzaju stwierdzonych złogów¹⁴

Prawidłowe wartości wydalania składników mineralnych z moczem przedstawiono w tabeli 1^9-13. Z kolei przyczyny kamicy układu moczowego w zależności od rodzaju stwierdzonych złogów zestawiono w tabeli 2.